نوجوانان نسل زد درایران درجهانی بزرگ میشوند که با تجربه نوجوانی والدینشان تفاوتهای اساسی دارد؛ نسلی که از کودکی با اینترنت، تلفن هوشمند و شبکههای اجتماعی آشنا شده، به منابع متنوع اطلاعات دسترسی دارد و درعین حال با محدودیتهای اجتماعی،اقتصادی وارتباطی جامعه خود روبه رواست.
این نوجوانان نه صرفاً به دلیل استفاده از فناوری، بلکه به واسطه شکل متفاوت ارتباط گرفتن،هویت یابی، مطالبه گری و نگاهشان به آینده، با نسلهای پیشین تفاوتهایی دارند؛ با این حال، مواجهه خانواده، مدرسه و حتی بخشی از نهادهای اجتماعی با آنها همچنان بر پایه الگوهای قدیمی تربیتی و قضاوتهایی مانند کم حوصلگی، فردگرایی، نافرمانی و بیمسئولیتی استوار است. پرسش اصلی این است که نسل زد در کشور ما واقعاً چه ویژگیهایی دارد، چه عواملی بر رفتار و نگرش نوجوانان این نسل اثر گذاشته و چرا فاصله میان آنها و بزرگسالان هر روز بیشتر به چشم میآید؟
نسل زد؛ نوجوانانی که در جهان دیجیتال متولد شدند
نسل زد معمولاً به متولدین اواخر دهه ۱۳۷۰ تا اوایل دهه ۱۳۹۰ اطلاق میشود؛ هرچند مرزبندی سال تولد نسلها در منابع مختلف یکسان نیست و نمیتوان همه نوجوانان و جوانان این بازه را دارای ویژگیهای مشابه دانست. آنچه این نسل را از نسلهای پیشین متمایز میکند، فقط دسترسی بیشتر به فناوری نیست؛ بلکه زیست در محیطی است که اینترنت و ارتباطات دیجیتال از ابتدا بخشی از زندگی روزمره آن بوده است.
محمدمهدی سید ناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان،با اشاره به همین تفاوت میگوید نسل زد در جهان دیجیتال اجتماعی شده است و تفاوت اصلی آن با نسلهای پیشین، به محیطی برمیگردد که در آن رشد کرده و جهان را شناخته است. به تعبیر او، نسلهای قبل با کمبود اطلاعات مواجه بودند، اما نوجوان امروز در شرایط وفور اطلاعات زندگی میکند و میتواند در مدت کوتاهی به دیدگاهها و اطلاعات متنوع دسترسی پیدا کند و حتی صدای خود را در مقیاسی گسترده به گوش دیگران برساند.
سید ناصری درعین حال تأکید میکند که این وضعیت فقط فرصت آفرین نیست و فشار مقایسه اجتماعی، قضاوت دائمی، تأثیر الگوریتمها و ردپای دیجیتال نیز بخشی از تجربه زندگی این نسل شده است. از نگاه او، نباید تفاوت رفتاری نسل زد را به سرعت نشانه انحراف یا ضعف دانست؛ چراکه بخشی از رفتارهایی که بزرگسالان به کم حوصلگی یا بیتفاوتی تعبیر میکنند، ممکن است واکنشی به حجم بالای اطلاعات، فشارهای اجتماعی و نااطمینانی درباره آینده باشد.
این توضیح برای فهم نوجوان ایرانی اهمیت ویژهای دارد؛نوجوان امروز از یک سو با جهان گسترده اطلاعات و سبکهای زندگی متنوع آشناست و از سوی دیگر درمحیطی زندگی میکند که دسترسی به برخی از همین فضاها با محدودیت مواجه است؛او درمدرسه، خانه و جامعه با قواعدی روبه رواست که گاهی با تجربه و انتظاراتش در فضای دیجیتال همخوانی ندارد. این دوگانگی، بخشی از شرایط خاص نسل زد در ایران است.
نوجوان نسل زد؛ سرکش یا شنیده نشده؟
یکی از چالشهای جدی در مواجهه با نسل زد، برچسب زدن به رفتارهای آن است؛نوجوانی که درباره تصمیم والدین سؤال میکند، به شیوه سنتی تربیت اعتراض دارد یا خواهان استقلال بیشتری است، گاهی بهعنوان فردی لجباز و نافرمان معرفی میشود. درحالی که بخشی از این رفتارها میتواند نتیجه تغییر انتظارات نوجوان از رابطه با بزرگسالان باشد.
حسین حقپناه، پژوهشگر حوزه رسانه و فعال حوزه نوجوان،درباره دهه هشتادیها هشدار داده است که تبدیل کردن این نسل به گروهی کاملاً متفاوت و حتی غیرقابل فهم، به حل مسئله کمک نمیکند. او با نقد تعبیرهایی که نوجوانان را نسلی عجیب و جدا از جامعه معرفی میکنند، تأکید دارد که تفاوت در زبان و شیوه پاسخ گویی به نیازها لزوماً به معنای گسست کامل نسلی نیست. به باور او، بسیاری از نیازها و ارزشهای نسل جدید با نسلهای پیشین مشترک است، اما شکل بیان و مطالبه آنها تغییر کرده است.
حقپناه همچنین برضرورت ایجاد فرصت برای مشارکت نوجوانان درساخت آینده خود تأکید میکند؛ از نظر او، نوجوان باید احساس کند در جامعه دیده میشود، مسئولیت دارد و میتواند در شکلدادن به آیندهاش نقش ایفا کند؛ اگر چنین فرصتهایی فراهم نشود، نمیتوان انتظار داشت نوجوان صرفاً با توصیه و دستور به الگوهای موردنظر بزرگسالان پایبند بماند.
این نگاه با دیدگاه سید ناصری نیز پیوند دارد؛او با استناد به ماده ۱۲ کنوانسیون حقوق کودک یادآور میشود که کودکان حق دارند درباره موضوعاتی که بر زندگیشان اثر میگذارد، نظر بدهند و متناسب با سن و میزان رشدشان مورد توجه قرار بگیرند. به گفته او، کودک صرفاً موضوع حمایت نیست، بلکه دارنده حق است و باید در تصمیمهای مرتبط با زندگی خود دیده شود.
در واقع، مسئله فقط این نیست که والدین و مسئولان چگونه نوجوانان را تربیت کنند؛ پرسش مهمتر آن است که آیا حاضرند بخشی از تصمیمگیریها را با مشارکت خود نوجوانان پیش ببرند؟ نوجوانی که در خانه و مدرسه امکان اظهارنظر ندارد، به تدریج ممکن است گفتوگو را بیفایده بداند و مسیرهای دیگری برای بیان خواستههایش انتخاب کند.
زندگی در دو جهان
شبکههای اجتماعی برای نوجوانان نسل زد تنها ابزار سرگرمی یا ارتباط با دوستان نیستند؛ این فضاها به یکی از محیطهای مهم شکل گیری هویت، مقایسه خود با دیگران و تجربه دیدهشدن تبدیل شدهاند. نوجوان در این فضا تصویری از خود میسازد، واکنش دیگران را میسنجد و با الگوهای متنوع زندگی روبه رو میشود. همین موضوع میتواند فرصتهایی برای شناخت و خلاقیت فراهم کند، اما در کنار آن، اضطراب مقایسه، وابستگی به تأیید دیگران و نگرانی از قضاوت شدن را نیز افزایش دهد.
یافتههای پژوهش عباس قنبری باغستان و فائزه حسینزاده با عنوان «فرآیند هویت یابی تقلیل یافته نسل زد در شبکههای اجتماعی» از تغییری مهم حکایت دارد: حرکت از «زندگی با شبکههای اجتماعی» به سمت «زندگی در شبکههای اجتماعی». پژوهشگران توضیح میدهند که دختران نوجوان، با وجود برخورداری از قدرت جست وجوگری و امکان ساخت هویت آنلاین، گاهی در معرض نوعی کاوش هویتی گسترده،اما سطحی قرار میگیرند. همچنین تداخل زندگی آنلاین و آفلاین میتواند مرز میان حریم شخصی و حضور عمومی را کمرنگ کند و اضطراب ناشی از دیدهشدن ناخواسته را به وجود آورد.
این یافتهها نشان میدهد که مواجهه با فضای مجازی را نمیتوان به دوگانه ساده «خوب یا بد» تقلیل داد. شبکههای اجتماعی برای نوجوانان هم امکان ارتباط و ابراز وجود فراهم میکنند و هم ممکن است فشارهای تازهای بر آنها تحمیل کنند. در ایران، این تجربه با مسئله دیگری نیز همراه است: محدودیت اینترنت و استفاده از فیلترشکنها.
سیدناصری معتقد است این شرایط، نوجوان ایرانی را در موقعیتی متفاوت قرار داده است؛ او همزمان در جهان واقعی با محدودیتهای خاص جامعه خود زندگی میکند و در فضای دیجیتال با امکان دسترسی به اطلاعات و ارتباطات گستردهتر روبهرواست.
درچنین وضعیتی، صرفاً ممنوع کردن یا محدودکردن دسترسی، پاسخ کاملی به مسئله نیست؛نوجوان به آموزش سواد رسانهای، شناخت خطرات حریم خصوصی، آگاهی از سازوکار الگوریتمها و همراهی بزرگسالان نیاز دارد؛ کنترل بدون گفتوگو ممکن است تنها به پنهان کاری بیشتر منجر شود.
شکاف نسلی در خانواده
خانواده نخستین محیطی است که تفاوتهای نسل زد در آن آشکار میشود؛ نوجوان خواهان استقلال بیشتر است، درباره انتخابهایش سؤال میکند و میخواهد در تصمیمهای مربوط به زندگی خود نقش داشته باشد؛ در مقابل، والدین ممکن است همچنان تجربه شخصی خود را معیار اصلی تشخیص درست و غلط بدانند. این اختلاف در موضوعاتی مانند پوشش، ارتباطات دوستانه، انتخاب رشته، استفاده از تلفن همراه و سبک زندگی نمود پیدا میکند.
حسین افراسیابی پژوهشگر حوزه نوجوانان درپژوهشی عنوان می کند که نوجوانان در مواجهه با تفاوتهای والدین و فرزندان، دو مسیر متفاوت را تجربه میکنند: گروهی با کسب مهارتهای تازه و سازگاری، اختلافها را مدیریت میکنند و گروهی دیگر به مقاومت و فاصله گرفتن روی میآورند. این یافته نشان میدهد شکاف نسلی فقط اختلاف بر سر چند رفتار ظاهری نیست؛ بلکه میتواند با تجربه نوجوان از هویت، استقلال، روابط خانوادگی و جایگاه اجتماعی خود ارتباط داشته باشد.
دراین میان نباید شرایط والدین را نیز نادیده گرفت؛فشاراقتصادی، نگرانی از آینده فرزندان، مشغله کاری و کمبود فرصت برای تعامل با نوجوان، ممکن است رابطه خانوادگی را به مجموعهای از تذکرها و محدودیتها تبدیل کند؛اما نوجوانی که فقط هنگام تخلف یا مخالفت مورد توجه قرار میگیرد، ممکن است احساس کند صدایش در خانواده شنیده نمیشود.
سیدناصری درهمین زمینه بر ضرورت ایجاد تعادل میان حمایت، امنیت، آزادی و استقلال تدریجی نوجوان تأکید دارد. به اعتقاد او، خانواده باید جهان دیجیتال نسل جدید را بشناسد و به جای تمرکز صرف بر کنترل رفتار، زمینه گفتوگو و شنیدن دیدگاه نوجوان را فراهم کند.
از سیاستگذاری دستوری تا مشارکت نوجوانان
نسل زد را نمیتوان صرفاً با توصیههای اخلاقی، محدودیتهای بیشتر یا برنامههای فرهنگی از پیش طراحی شده شناخت و با آن ارتباط برقرار کرد. این نسل در شرایطی رشد میکند که آینده تحصیلی و شغلی، وضعیت اقتصادی خانواده، تحولات فناوری و تغییرات فرهنگی برنگرش و انتخابهایش اثر میگذارند؛بنابراین اگر قرار است درباره رفتار نوجوانان قضاوت شود، باید این عوامل نیز در تحلیلها دیده شوند.
پژوهشهای انجام شده درباره نوجوانان ایرانی نشان میدهد که شبکههای اجتماعی، تجربه خانواده و شرایط اجتماعی در کنار یکدیگر بر هویتیابی و رفتار نسل جدید اثر میگذارند درنتیجه، نگاه یک بعدی به نسل زد و نسبت دادن همه مسائل آن به تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، بخش مهمی از واقعیت را پنهان میکند. نوجوان ایرانی درکنار فرصتهای دنیای دیجیتال، با محدودیتها و نگرانیهای خاص جامعه خود نیز روبه رواست؛ او ممکن است در فضای مجازی با گستره ای از انتخابها و سبکهای زندگی آشنا شود،اما در زندگی روزمره برای تحقق برخی خواستههایش با موانع خانوادگی، اجتماعی یا اقتصادی مواجه باشد.
سیدناصری براین نکته تأکید میکند که نسل زد نباید بهعنوان مسئله ای برای حل کردن دیده شود؛ بلکه باید حقوق و جایگاه آن به رسمیت شناخته شود. حق شنیده شدن، دسترسی به اطلاعات، حریم خصوصی و مشارکت در تصمیمهای مرتبط با زندگی نوجوان، بخشی از همین رویکرد است.
نسل زد ایرانی نه نسلی یکدست است، نه میتوان همه رفتارهایش را به فناوری نسبت داد و نه باید تفاوتهایش را نشانه انحراف دانست. این نسل در حال تجربه نوجوانی در جامعه ای است که خود نیز با تغییرات پرشتاب روبه رواست. اگر خانواده، مدرسه و نهادهای اجتماعی همچنان به جای شناخت این واقعیتها برکنترل و قضاوت تکیه کنند، فاصله میان نوجوانان و بزرگسالان بیشتر خواهد شد. شناخت نسل زد از یک نقطه آغاز میشود: پذیرفتن اینکه نوجوان امروز قرار نیست دقیقاً شبیه نوجوانی باشد که والدینش در گذشته تجربه کردهاند؛ او باید فرصت داشته باشد حرف بزند، پرسش کند، انتخاب کند و در ساختن آینده خود سهم داشته باشد.





نظر شما